I.
Vélræn afstaða til álits umboðsmanns í máli F132/2023, búin til með Gemini Argon í nóvember 2026, með lögfræði MCP*. Skipun til Gemini var að taka afstöðu til forsendna og niðurstöðu álitsins.
---
Álit umboðsmanns Alþingis í máli nr. F132/2023 hvílir á þeirri meginforsendu að líta beri á samþykki fjármála- og efnahagsráðherra á tillögu Bankasýslu ríkisins 22. mars 2022 sem ákvörðun um samningsgerð við einstaka bjóðendur, þar sem skortur á vitneskju um þátttöku Hafsilfurs ehf. leysi ráðherra ekki undan vanhæfi
Samspil stjórnsýslulaga og sérlaga nr. 155/2012
Umboðsmaður nálgast viðfangsefnið fyrst og fremst út frá 1. mgr. 4. gr. stjórnsýslulaga og óskráðum meginreglum um sérstakt hæfi við gerð einkaréttarlegra samninga stjórnvalda
Samkvæmt 1. mgr. 4. gr. laga nr. 155/2012 er Bankasýslu ríkisins falið að undirbúa sölu, leita tilboða, meta þau og annast samningaviðræður og samningagerð
Þá leiðir af d-lið 2. gr. lýsingarreglugerðarinnar (ESB) 2017/1129 og 14. tölul. 1. mgr. 4. gr. laga nr. 115/2021 um markaði fyrir fjármálagerninga að tilboðsfyrirkomulag (accelerated bookbuilding) telst í lagalegum skilningi almennt útboð til hæfra fjárfesta
Orðalag 2. mgr. 3. gr. stjórnsýslulaga, vitneskja og traustssjónarmið
Kjarni vanhæfismatsins í áliti umboðsmanns lýtur að því að þátttaka Hafsilfurs ehf. hafi valdið vanhæfi ráðherra óháð því hvort ráðherra vissi af þátttöku félagsins, og er þar einkum vísað til almennra traustssjónarmiða
Í 2. mgr. 3. gr. stjórnsýslulaga er kveðið á um að vanhæfisreglur 1. mgr. gildi ekki ef hagsmunir eru svo smávægilegir, eðli málsins er með þeim hætti eða þátttaka starfsmanns svo lítilvæg að „ekki er talin hætta á að ómálefnaleg sjónarmið hafi áhrif á ákvörðun“
Í málinu er óumdeilt að hvorki ráðherra, starfsmenn ráðuneytisins né Bankasýsla ríkisins höfðu vitneskju um að Hafsilfur ehf. væri á meðal þeirra 150–200 fjárfesta sem skráðu sig í tilboðsbókina kvöldið 22. mars 2022, en upplýsingar um kaupendur bárust ráðuneytinu fyrst 6. apríl 2022
Þversögnin í kröfu um kerfisbundna rannsókn á bjóðendum
Til að brúa bilið milli skorts á vitneskju og vanhæfis byggir umboðsmaður á því að ráðuneytið hafi brugðist þeirri skyldu að skipuleggja söluferlið þannig að gengið yrði úr skugga um hvort tengsl væru milli bjóðenda og ráðherra áður en ákvörðun var tekin
Þessi forsenda leiðir til augljósrar lagalegrar og framkvæmdarlegrar þversagnar, eins og ráðuneytið bendir réttilega á í svörum sínum frá 9. júní 2023
Gengur gegn markmiði laga nr. 155/2012: Tilgangur 4. gr. laga nr. 155/2012 og útboðsfyrirkomulagsins var að tryggja að ráðherra hefði ekki upplýsingar um einstaka bjóðendur og gæti þar með ekki látið ómálefnaleg sjónarmið ráða því við hverja stofnaðist til viðskipta
. Ef ráðherra eða embættismönnum hans hefði borið að kalla eftir tæmandi lista yfir alla bjóðendur og rannsaka eignarhald þeirra áður en verð og magn var samþykkt, hefði sú rannsókn rofið einmitt þann nafnleyndar- og fjarlægðarmúr sem löggjafinn reisti til varnar hlutlægni . Óframkvæmanleiki í tilboðsfyrirkomulagi: Sala með tilboðsfyrirkomulagi fer fram eftir lokun markaða og verður að ljúka fyrir opnun markaða kl. 9:30 morguninn eftir til að verðmyndun raskist ekki
. Tillaga Bankasýslunnar barst kl. 21:40 og samþykki ráðherra lá fyrir kl. 23:27 . Að ætlast til þess að stjórnvöld rannsökuðu á innan við tveimur klukkustundum að kvöldlagi raunverulegt eignarhald allra lögaðila á meðal 150–200 bjóðenda – þar á meðal óskilgreindra viðskiptavina í gegnum eignastýringardeildir banka – er óraunhæft . Lög verða ekki skýrð svo að þau leggi óframkvæmanlegar skyldur á stjórnvöld.
Staðreyndavilla í samanburði við frumútboðið 2021
Alvarlegur brestur í forsendum álitsins kemur fram í bréfi ráðuneytisins til umboðsmanns frá 7. október 2023
Eins og ráðuneytið sýnir fram á með frumgögnum er þessi lýsing umboðsmanns efnislega röng
Þessi misritun eða misskilningur umboðsmanns á málsatvikum sýnir í hvers konar öngstræti lagakenning álitsins ratar: ef röksemdafærsla umboðsmanns væri lögð til grundvallar hefði ráðherra með nákvæmlega sama hætti þurft að láta kanna tengsl sín við alla þá rúmlega 23.000 aðila (og öll félög í þeirra hópi) sem skráðu sig fyrir hlut í frumútboðinu í júní 2021
Sanngirnissjónarmið – hvar á gagnrýni umboðsmanns rétt á sér?
Þótt niðurstaða umboðsmanns um beint vanhæfi ráðherra standi veikum fótum gagnvart orðalagi 2. mgr. 3. gr. stjórnsýslulaga og 4. gr. laga nr. 155/2012, er sanngjarnt að horfa til þeirra þátta þar sem gagnrýni umboðsmanns á undirbúning og umgjörð málsins á við rök að styðjast:
Orðalag 2. mgr. 4. gr. laga nr. 155/2012 og matssvigrúm ráðherra: Þrátt fyrir skýringar í greinargerð frumvarpsins gerir sjálfur lagatextinn í 2. mgr. 4. gr. laga nr. 155/2012 engan greinarmun á útboði og beinni sölu, heldur mælir svo fyrir að ráðherra taki ákvörðun um „hvort tilboð skuli samþykkt eða þeim hafnað“
. Aðkoma ráðherra kvöldið 22. mars 2022 fól heldur ekki í sér vélræna staðfestingu á fyrirfram ákveðinni reglu; hann tók efnislega ákvörðun um að stækka útboðið úr 20% í 22,5% , samþykkti tiltekið afsláttarverð (117 kr.) og féllst á viðmið um skerðingu milli flokka fjárfesta . Ósamkvæmni í röksemdum um nafnleynd: Sú vörn ráðuneytisins að sölufyrirkomulagið hafi alfarið útilokað vitneskju um einstaka bjóðendur veikist nokkuð af því að ráðuneytið fékk í reynd sendan lista yfir 10 stærstu innlendu og stærstu erlendu bjóðendurna kl. 21:00 umrætt kvöld
. Ráðuneytið viðurkennir í svari sínu við spurningu 2 að við þá athugun hefðu getað komið fram álitaefni um hæfi ráðherra ef tengt félag hefði verið á meðal stærstu bjóðenda . Með því er í raun fallist á að vitneskja um bjóðendur gat haft þýðingu fyrir hæfismat, en mörkin voru dregin við stærstu bjóðendur án þess að sú afmörkun ætti sér formlega stoð. Skortur á fyrirbyggjandi gátlistum hjá framkvæmdaraðila: Eins og fram kemur í svari ráðuneytisins við spurningu 2 lágu engin minnisblöð eða skriflegt mat fyrir í aðdraganda sölunnar um það hvernig samþætta ætti kröfur II. kafla stjórnsýslulaga og framkvæmd tilboðsfyrirkomulagsins
. Þótt óraunhæft og óeðlilegt hefði verið að ráðherra rannsakaði bjóðendur, var ekkert því til fyrirstöðu að Bankasýslan eða söluráðgjafar settu í útboðsskilmála einfalda kvöð um að bjóðendur upplýstu í skráningarferlinu hvort þeir teldust nátengdir þeim stjórnvöldum sem tækju ákvarðanir í ferlinu (sbr. hliðstæðar reglur um stjórnmálalega tengda einstaklinga). Ráðuneytið tekur enda sjálft undir þá ábendingu Ríkisendurskoðunar í bréfum sínum að hið óformlega tilboðsfyrirkomulag fjármálamarkaðarins hafi fallið illa að formkröfum opinberrar stjórnsýslu og kallað á skýrari lagaramma .
Í heildina ber álit umboðsmanns í máli nr. F132/2023 þess merki að embættið hafi lagt ofuráherslu á eigin praxis um ytri traustssjónarmið á kostnað bókstafs 2. mgr. 3. gr. stjórnsýslulaga og þeirrar lögbundnu verkaskiptingar og fjarlægðar sem Alþingi mælti fyrir um í 4. gr. laga nr. 155/2012
---
II.
Vélræn afstaða til álits umboðsmanns í máli F132/2023, búin til með Claude Fable í nóvember 2026, með lögfræði MCP*. Skipun til Gemini var að taka afstöðu til forsendna og niðurstöðu álitsins.
---
Álit umboðsmanns í máli nr. F132/2023 er að mínu mati rangt um það sem mestu skiptir: ráðherra brast ekki hæfi við ákvörðun sína 22. mars 2022, því undantekningarregla 2. mgr. 3. gr. stjórnsýslulaga átti við. Athugasemdir álitsins um undirbúning sölunnar eru réttmætar, en þær bera ekki álitið einar og sér.
1. Gildissvið hæfisreglna: rétt hjá umboðsmanni. Hæfisreglur gilda um gerð einkaréttarlegra samninga samkvæmt 3. mgr. 1. gr. stjórnsýslulaga. Vanhæfur maður má heldur ekki taka þátt í undirbúningi máls, sbr. 1. mgr. 4. gr. Ákvörðun ráðherra um verð og magn var nauðsynlegur undanfari sölunnar og ráðuneytið féllst sjálft á að reglurnar ættu við.
2. Salan var almennt útboð að lögum. Þetta er forsenda sem álitið gefur of lítinn gaum.
- Samkvæmt d-lið 2. gr. reglugerðar (ESB) 2017/1129, sbr. lög nr. 14/2020, er almennt útboð hvers kyns boð til aðila með nægum upplýsingum til að fjárfestir geti ákveðið að kaupa, einnig fyrir milligöngu fjármálafyrirtækja.
- Útboð sem beinist eingöngu að hæfum fjárfestum er samkvæmt a-lið 4. mgr. 1. gr. ein tegund almenns útboðs, undanþegin lýsingarskyldu.
- Evrópudómstóllinn skýrir þessi hugtök rúmt, sbr. mál C-627/23. Í máli C-910/19 (Bankia) var söfnun í tilboðsbók meðal hæfra fjárfesta hluti af almennu útboði.
- Andstæðan er Hrd. 379/2007 um sölu á hlut ríkisins í Íslenskum aðalverktökum. Þar var lokað útboð til eins aðila eða hóps, fjögur tilboð voru metin hvert fyrir sig og framkvæmdin talin ólögmæt.
- Athugasemdir við 4. gr. frumvarpsins að lögum nr. 155/2012 gera ráð fyrir að í almennu útboði fari ekki fram mat á einstökum tilboðum. Löggjafinn fól ráðherra lokaákvörðun í slíku ferli.
3. Vanhæfisástæðan í 3. tölul. 1. mgr. 3. gr.: verjandi, en þunnt rökstudd. Ákvæðið er hlutlægt og áskilur ekki vitneskju, eins og ráðuneytið viðurkennir í svari 9. júní 2023. Veikleikinn er aðildarhugtakið:
- Umboðsmaður slær því föstu að ráðherra hafi ekki samþykkt tilboð einstakra kaupenda og að engir samningar hafi komist á með ákvörðun hans.
- Samt telur hann Hafsilfur ehf. hafa haft „sambærilega stöðu“ og aðili máls gagnvart þessari sömu ákvörðun.
- Það er rýmkandi beiting fastmótaðrar reglu. Skráningar voru óskuldbindandi og Bankasýslan ákvað úthlutun eftir á, svo skrefið hefði kallað á rök um hvert „málið“ var.
Ég læt þetta liggja milli hluta, því niðurstaðan ræðst af 2. mgr.
4. Umfjöllunin um 5. tölul.: veik. Hún er sett fram til vara og ber ekki niðurstöðuna.
- Hagsmunir eru metnir „verulegir“ út frá andvirði kaupanna. Hlutur Hafsilfurs var um 55 m.kr. (469.005 hlutir á 117 kr.) eða 0,1% af sölunni.
- Hagsmunir kaupanda af verðákvörðun felast í fráviki frá markaðsverði, ekki kaupverðinu. Frávikið átti að hámarki að vera um 5%, þ.e. fáeinar milljónir króna.
- Skilyrðið um „sérstaka“ hagsmuni er afgreitt í einni setningu, þótt rúmlega 200 bjóðendur hafi notið sömu kjara.
5. Undantekningarreglan í 2. mgr. 3. gr.: hér er álitið rangt. Lagatextinn spyr hvort „hætta“ sé á að ómálefnaleg sjónarmið hafi áhrif á ákvörðun. Svo var ekki, og rökstuðningur álitsins fyrir gagnstæðri niðurstöðu stenst ekki:
- Eðli málsins. Ráðherra tók almenna ákvörðun um verð og magn sem gilti jafnt um alla bjóðendur í almennu útboði. Mat á einstökum bjóðendum og úthlutun var alfarið hjá Bankasýslunni samkvæmt 4. gr. laga nr. 155/2012.
- Mælikvarðanum er skipt út. Umboðsmaður dregur grandleysi ráðherra ekki í efa, en lætur það engu skipta af því að það verði ekki staðreynt. Sannreynanleiki er annað próf en áhættuprófið í lagatextanum. Grandleysið studdist auk þess við samtímagögn og lögbundna verkaskiptingu.
- Of þröngur lestur. Dæmi greinargerðar um lögbundnar ákvarðanir er notað sem tæmandi skilyrði, en lagatextinn er opinn. Þá er áskilið að „engin hætta“ sé fyrir hendi, sem er strangara en orðalag ákvæðisins.
- Hringlaga röksemd um hagsmuni. Hún byggir á matinu undir 5. tölul., sem niðurstaðan hvílir þó ekki á. Heildarmat á þáttunum þremur fer ekki fram, þótt umboðsmaður fallist á að þeir geri áhrif „ólíklegri en ella“.
- Rangur samanburður við útboðið 2021. Bréf ráðuneytisins 7. október 2023 sýnir að ráðherra samþykkti þá einnig lokatillögu um verð og magn eftir söfnun í tilboðsbók. Sé rökum álitsins fylgt hefði hæfi ráðherra þá oltið á því hvort venslamaður væri meðal 24.000 kaupenda. Það samrýmist ekki lögum sem gera ráð fyrir almennu útboði með lokaákvörðun ráðherra.
6. Mótrökin, og hvers vegna þau duga ekki. Þrennt mælir með niðurstöðu umboðsmanns:
- Undantekningar ber að skýra þröngt og greinargerð áskilur að hættuleysið sé „almennt augljóst“.
- Ráðuneytið viðurkennir að álitaefni um hæfi hefði komið upp ef félagið hefði verið meðal tíu stærstu bjóðenda.
- Fullyrðing ráðuneytisins um að könnun tengsla hafi verið óraunhæf stenst illa, því venslahópur 2. tölul. er þröngur og Bankasýslan sá tilboðsbókina kl. 19:37.
Fyrsta atriðið er réttur lögskýringarkostur, en hér voru allir þrír þættir ákvæðisins fyrir hendi samtímis. Annað atriðið lýsir aðstöðu sem ekki kom upp. Þriðja atriðið varðar undirbúning sölunnar, ekki hæfi við ákvörðunina sjálfa. Huglægt mat Bankasýslunnar við úthlutun, sem álitið hefur eftir Ríkisendurskoðun, snertir hæfi þeirra sem úthlutuðu, ekki ráðherra.
7. Undirbúningur og eftirlit: réttmætt, með fyrirvörum. Engin skrifleg afstaða til hæfisreglna lá fyrir í samtímagögnum og ráðuneytið staðfestir það. Það var ágalli, líka þótt salan væri almennt útboð. Tvennt er þó hæpið í rökstuðningnum:
- Tilvísun í 2. mgr. 27. gr. upplýsingalaga er teygð, því ákvæðið fjallar um skráningu upplýsinga en ekki skyldu til lögfræðilegrar greiningar.
- Eftirlitsskylda gagnvart Bankasýslunni er nokkuð tilbúinn farvegur fyrir álitaefni um eigið hæfi ráðherra, auk þess sem lög nr. 88/2009 takmarka afskipti hans við tilmæli í undantekningartilvikum.
8. Niðurstaða. Álitið er rangt um meginniðurstöðuna. Það sem eftir stendur er réttmæt ábending um vandaða stjórnsýsluhætti: hæfi var ekki hugsað til enda við undirbúning. Sú ábending réttlætir ekki ályktunina um að ráðherra hafi brostið hæfi.
Með 5. gr. laga nr. 80/2024 undanskildi Alþingi síðar markaðssett útboð hæfisreglunum. Það bendir til að reglurnar falli illa að slíkri söluaðferð, þótt lögin séu ekki afturvirk.
Fyrirvarar. Dómstólar hafa ekki skorið úr málinu, svo „rangt“ merkir hér að betri lagarök standi til annarrar niðurstöðu. Lög nr. 155/2012 eru fallin brott og ég studdist við samþykktan texta þeirra í þingskjali. Skýrslu Ríkisendurskoðunar og fylgiskjöl Bankasýslunnar skoðaði ég ekki sjálfstætt. Þetta er fræðileg afstaða en ekki lögfræðiráðgjöf.
Sources:
- Álit umboðsmanns Alþingis í máli nr. F132/2023
- Stjórnsýslulög nr. 37/1993
- Lög nr. 155/2012, þskj. 870 á 141. löggjafarþingi
- Frumvarp til laga nr. 155/2012, þskj. 151, athugasemdir við 4. gr.
- Reglugerð (ESB) 2017/1129, 1. og 2. gr.
- Lög nr. 14/2020 um lýsingu verðbréfa
- Dómur Evrópudómstólsins í máli C-627/23
- Dómur Evrópudómstólsins í máli C-910/19, Bankia
- Hrd. 379/2007
- Lög nr. 80/2024 um ráðstöfun eignarhlutar ríkisins í Íslandsbanka hf.
- Bréf fjármála- og efnahagsráðuneytisins til umboðsmanns 24. mars, 9. júní og 7. október 2023 (meðfylgjandi PDF-skjöl)
---
* Lögfræði MCP: sérhæft gagnaaðgengi (Model Context Protocol þjónn) sem veitir beinan, öruggan og heimildastuddan aðgang að stóru safni íslenskra og evrópskra réttarheimilda.
Slíkt MCP gerir gervigreindarmódeli kleift að leita í, sækja og sannreyna upplýsingar beint úr frumheimildum í stað þess að treysta á almenna þekkingu eða ágiskanir. Helstu verkefni og heimildaflokkar sem Mimisbrunnur nær yfir eru:
Íslensk lög og reglugerðir: Aðgangur að lagasafni, greinum laga, töflum yfir breytingasögu (lögskýringargögnum) og gildandi rétti á hverjum tíma.
Dómaframkvæmd: Leit í dómum íslenskra dómstóla (Hæstaréttar, Landsréttar og héraðsdómstóla) sem og EFTA-dómstólsins og Evrópudómstóla.
Stjórnsýslu- og úrskurðarmál: Sækir úrskurði og gögn úr ýmsum opinberum stofnunum.
Tengslagreining (Citation Tracing): Getur rakið tilvísanir á milli dóma og lagagreina, metið þróun dómvenju og kannað hvort heimildir séu í gildi.
Í stuttu máli virkar slíkt lögfræði MCP eins og stafrænt, yfirgripsmikið lagasafn og heimildaleitarvél sem tryggir fulla lögfræðilega nákvæmni og rekjanleika í svörum um íslenskan rétt og stjórnsýslu.