Hugleiðingar um aðkomu mannfólks að lögfræðilegri ákvarðanatöku*

 Efnisyfirlit

1 Inngangur
2 Eðli mannlegrar dómgreindar
3 Lögfræðikunnátta mannfólksins um þessar mundir
4 Takmörk aðkomu manna að lögfræðilegri ákvarðanatöku
5 Lokaorð
Heimildaskrá

* Greinin er skrifuð sem spegilmynd af röksemdafærslu þar sem tilteknum forsendum er vísvitandi snúið við og mannleg aðkoma er metin sem áhættuþáttur frekar en sjálfgefin dyggð.

---

1 Inngangur

Í maí 1997 fór fram sögulegt einvígi þáverandi heimsmeistara í skák, Garry Kasparov, og ofurtölvu sem nefnd var Dimmblár. Þótt ósigur í einvíginu hafi verið Kasparov þungbær á sínum tíma varð hann síðar talsmaður þess að mannkynið ætti fyrst og fremst að læra að stýra tækninni til að ná betri árangri. Í fyrirlestri árið 2017 útskýrði Kasparov að lykillinn lægi í því að nýta tæknina til að efla okkar eigin getu:

„Við megum ekki óttast það sem vélarnar okkar geta geta gert í dag, heldur fagna því að þær leysa okkur undan hversdagslegum verkum svo við getum einbeitt okkur að því sem gerir okkur mannleg: sköpunargáfunni, forvitninni og hæfileikanum til að dreyma." [Ted]

Sigur Dimmblárrar vakti mikla athygli á sínum tíma og mörg undruðust að kaldir útreikningar tölvu sem, eins og Kasparov hafði síðar á orði, hafði greind á við vekjaraklukku gátu borið sigur á mannlegt innsæi. Sum veltu því fyrir sér hvort þessi tímamót gætu haft áhrif á hlutverk mannfólksins í sköpunar- og vitsmunastarfi, eftir því sem tæknin yrði öflugri á sífellt fleiri sviðum.

Spurningin hvort tölva geti sigrað heimsmeistarann í skák leiddi hins vegar ekki bara til já/nei svars, heldur líka dýpri skilnings á því hvernig mannleg greind og gervi-greind virka á mismunandi hátt, hvað "greind" þýðir raunverulega, og hvernig tölvur megi nýta til að auka mannlega getu. Eða eins og fréttamaðurinn Dan Rather komst að orði: We humans are trying to figure out our next move.

Skemmst er frá því að segja að sjálfvirkni og gervigreind eru í dag sjálfsagðir hlutar af lífi okkar. Hvort sem litið er til læknisfræði, fjármála eða verkfræði þá eru tölvukerfi notuð til að taka skjótari og upplýstari ákvarðanir. Tæknin sér um vinnsluna en manneskjan ákveður stefnuna. Fá kæra sig um að láta manneskju eina sjá um flókna útreikninga, þegar samspil manns og tækni býður upp á meira öryggi og nákvæmni. Hvers vegna skyldi það vera?

Lögfræðin stendur á nýjum krossgötum. Lögfræðin stendur á nýjum krossgötum. Þrátt fyrir hraða tækniþróun í öðrum greinum, höfðu tæknilausnir fram til ársins 2022 einungis að takmörkuðu leyti nýst við sjálfa kjarnavinnslu lögfræðilegra mála. Ástæðan liggur í eðli lögfræðinnar, sem hverfist fyrst og fremst um túlkun á ómótuðum texta, samhengi tungumálsins og flókna röksemdafærslu. Eldri kynslóðir tölvukerfa voru hannaðar til að vinna með strúktúruð gögn og tölulegar upplýsingar, en þær skorti getu til að „skilja“ blæbrigði mannlegs máls eða draga ályktanir úr dómafordæmum og lagaákvæðum með trúverðugum hætti. Tæknin bauð hreinlega ekki upp á verkfæri sem gátu mætt þeim kröfum sem gerðar eru til vitsmunalegrar úrvinnslu lögfræðingsins. Því hvíldi greining mála nánast alfarið á herðum einstaklingsins og þeirri huglægu rýni sem hann beitir.

Í réttarkerfinu er sú staðreynd heldur betur afdrifarík að örlög fólks, réttindi og skyldur, fjárhagslegt öryggi, frelsi og æru geta ráðist af því hver las hvaða grein hvernig, á hvaða degi, með hvaða skapgerð og hvaða forsendur ómeðvitað í farteskinu.

Í þessari grein ætlum við, í stað þess að líta á mannlega aðkomu sem ófrávíkjanlega tryggingu réttlætis, að skoða hana sem einn stærsta áhættuþátt réttarkerfisins. Því verður haldið fram—með eins jarðbundnum rökum og kostur er—að manneskjur ættu að koma sem minnst nálægt lögfræðistörfum, að minnsta kosti þeim störfum sem snúa að stöðluðum, endurteknum og fyrirsjáanlegum ákvörðunum. Mannfólkið á að sjálfsögðu ekki að hverfa úr réttarkerfinu, en hlutverk þess ætti að færast frá daglegri beitingu reglna yfir í: (i) að skilgreina markmið og gildi, (ii) að setja reglur um ramma, (iii) að hafa eftirlit, og (iv) að bregðast við frávikum.

Það hljómar öfgafullt. En öfgafullar hugmyndir eru stundum einfaldlega hugmyndir sem við höfum ekki enn sætt okkur við að séu rökréttar.

 

2 Eðli mannlegrar dómgreindar

Áður en lengra er haldið er rétt að nefna nokkur grundvallaratriði um eðli mannlegrar dómgreindar—ekki eins og við óskum að hún sé, heldur eins og hún er í raunverulegum stofnunum, með álagi, tímaþröng, hagsmunum, metnaði, þreytu og félagslegum þrýstingi.

2.1 Manneskjan er ekki „rök-vél“ heldur frásagnar-vél

Mannsheilinn er frábær í að búa til skýringar. Hann er hins vegar verri í að meta líkur, greina flókin orsakasamhengi án skekkja og halda jafnvægi milli reglna og undantekninga í stóru gagnasafni af sambærilegum tilvikum. Þar sem lögfræðin byggir að miklu leyti á því að flokka atvik, bera saman, meta vægi og finna samræmi, skapast viðvarandi hætta: að niðurstaðan verði frásögn sem hljómar sannfærandi, fremur en niðurstaða sem er stöðluð, endurtakanleg og samræmd.

Þetta er ekki móðgun við lögfræðinga; þetta er lýsing á manneskjunni. Við finnum mynstur jafnvel þar sem þau eru ekki. Við höfum tilhneigingu til að festa okkur við fyrstu túlkun (ankerun), leita staðfestingar (staðfestingarhneigð), lesa inn í óljósar staðreyndir það sem passar við eigin heimsmynd, og meta atburði öðruvísi eftir því hvernig þeir eru settir fram (framsetningaráhrif). Við teljum jafnvel að eftir nokkrar niðurstöður í sömu átt „hljóti“ næsta að snúast við (gambler’s fallacy).

Ef markmiðið er að draga úr tilviljunarkenndum skekkjum í réttarkerfinu er fyrsta meginreglan því einföld: draga úr því sem er óhjákvæmilega breytilegt—manninum.

2.2 Manneskjan er með hagsmuni, stöðu og félagslegt „viðnám“

Lögfræðistörf eru ekki unnin í tómarúmi. Þau eru unnin í skipulagsheildum þar sem:

• starfsframi, orðspor og félagslegt samþykki skipta máli,
• skriflegar niðurstöður eru stundum samdar með tilliti til þess hvernig þær líta út, ekki bara hvort þær séu réttar,
• og ómeðvitaðar faghefðir, stéttarsjónarmið og jafnvel tískustraumar geta mótað það sem þykir „eðlilegt“ eða „sanngjarnt“.

Þetta skapar kerfisbundna áhættu: sama lagaákvæði getur fengið mismunandi merkingu eftir því hvaða menningu stofnunin býr yfir, hvaða hefðir eru ríkjandi, og hvaða væntingar eru um „rétta“ niðurstöðu. Vél er ekki siðferðisvera—en hún er heldur ekki félagsvera. Hún skammast sín ekki. Hún vill ekki líkjast eða þóknast öðrum. Hún ver ekki sjálfa sig með orðalagi. Hún fer ekki í varnarstöðu.

Það er, í ákveðnum skilningi, kostur.

2.3 Manneskjan er takmörkuð af minni, athygli og þreytu

Í hugmyndafræði réttarríkisins er gjarnan gert ráð fyrir einbeittum, yfirveguðum og samræmdum huga. Í reynd er daglegt líf löglærðra og dómenda oft: fjölverkavinna, tímaskortur, málafjöldi, truflanir, símar, fundir, kerfisvandræði og pressa um afköst.

Þegar slíkt umhverfi ræður ferðinni verður „dómgreind“ að hluta til að falli af því hvernig dagurinn leggst. Þá er rétt að spyrja spurningar sem við spyrjum of sjaldan: Viljum við virkilega að grundvallarréttindi ráðist af því hvort manneskja hafi sofið vel?

2.4 Mannleg mistök eru ekki undantekning heldur eðlileg afleiðing

Við höfum tilhneigingu til að tala um mannleg mistök eins og þau séu slys. Í kerfum sem reiða sig á mannlega vinnslu í stórum stíl eru mistök hins vegar ekki „frávik“; þau eru tölfræðilega óhjákvæmileg.

Þegar við leggjum þetta allt saman—frásagnarhneigð, skekkjur, félagslegan þrýsting, þreytu og óhjákvæmileg mistök—fæst ekki mynd af manneskjunni sem fullkomnum dómara, heldur manneskjunni sem ósamræmanlegum vinnsluaðila í kerfi sem ætti að vera eins fyrirsjáanlegt og samrýmanlegt og hægt er.

 

3 Lögfræðikunnátta mannfólksins um þessar mundir

Það er ein spurning hvort manneskjur geti sinnt lögfræðistörfum. Auðvitað geta þær það. Önnur spurning er hvort þær eigi að gera það þegar til eru aðferðir sem geta minnkað breytileika, aukið aðgengi og gert niðurstöður endurskoðanlegri.

3.1 Styrkur mannsins: samhengi og siðferðileg innsýn

Það er óumdeilanlegt að manneskjur geta skilið reynslu, skynjað ósagða þætti og áttað sig á því þegar formið étur efnið. Í flóknum málum—þar sem staðreyndir eru óljósar, vitni ósamkvæm, og meginmarkmið laganna í húfi—getur mannleg innsýn verið lykill.

En hér kemur fyrsta lykilgreiningin sem oft vantar í umræðuna: flókin mál eru minnihluti vinnunnar. Stór hluti lögfræðistarfsemi er endurtekinn, staðlaður og reglubundinn: frestir, útreikningar, skilyrðismat, formkröfur, skráningar, samræming, leit í heimildum, samanburður við fordæmi, athugun á því hvort tiltekin undantekning eigi við.

Þar er mannleg aðkoma ekki aðeins óþörf; hún er oft hættuleg vegna breytileikans sem hún bætir inn.

3.2 Veikleiki mannsins: ósamræmi, tilviljun og „stíll“ sem dulbúin niðurstaða

Í réttarkerfum heimsins eru til fjöldi dæma (og þau þurfa ekki að vera áberandi hneyksli) um að sambærileg mál fái ólíka niðurstöðu eftir:

• hver afgreiðir málið,
• hvaða gögn eru lögð fram á hvaða hátt,
• hvernig málið er orðað,
• og hvaða sjónarhorn er „í tísku“ á tilteknum tíma.

Manneskjan er líka óvenju viðkvæm fyrir stíl: vel skrifuð greinargerð getur virst sannfærandi jafnvel þegar röksemdin er brothætt; óvönduð framsetning getur veiklað jafnvel réttmæta kröfu. Þetta er mannlegt—en það er ekki sanngjarnt.

Ef við viljum réttlæti sem er ekki háð mælsku, menntun, tengslum eða menningarlegum kóða, þá verðum við að minnka vægi þess sem manneskjur meta ósjálfrátt: framsetningu og félagsleg merki.

3.3 „Ofskynjanir“ eru ekki sérkenni véla—heldur sammannlegt vandamál

Það hefur verið mikið rætt um að sjálfvirk textakerfi geti búið til rangar tilvísanir og „giskað“ á staðreyndir. En mannfólk gerir þetta líka—bara á öðru formi: rangminni, rangtúlkun, mistök í tilvísunum, ómeðvitaðar fyllingar í eyður og stundum bein rökvillasem er sett fram á sannfærandi hátt.

Munurinn er sá að vélræn kerfi má hanna þannig að þau megi ekki halda áfram nema þau hafi stoð: þau geta verið neydd til að vísa í frumheimildir, sýna leiðina að niðurstöðu, skrá nákvæmlega hvaða gögn voru notuð, og gera sjálfvirka villuleit. Manneskjan er mun erfiðari í slíku: hún er ekki „logganleg“ að fullu, og hún er ekki endurtekningarsöm á sama hátt.

3.4 Lögfræðin sem iðn: hvað ætti í raun að vera sjálfvirkt?

Ef við horfum á lögfræðistörf eins og verkferla (en ekki sem stéttartákn), þá er hægt að flokka stóran hluta vinnunnar í þrjá flokka:

1. Vélræn ákvörðun: ef A og B, þá C (frestir, form, skilyrði, reiknireglur).
2. Stuðningsgreining: finna heimildir, bera saman fordæmi, draga saman gögn, meta líkindi.
3. Normatív kjarnavinna:[1] meta sanngirni, hagsmunaárekstra, mannréttindaþunga, samfélagslegt markmið.

Manneskjan er best í (3). En kerfið er fullt af (1) og (2). Ef við látum manneskjur verja meginorkunni í (1) og (2) erum við að nota dýrustu og breytilegustu auðlindina í verkefni sem krefst fremur stöðugleika en innsæis.

Afleiðingin er tvennskonar: kerfið verður dýrara og hægara, og kjarnavinnan fær of litla athygli.

 

4 Takmörk aðkomu manna að lögfræðilegri ákvarðanatöku

Sögubækurnar eru fullar af mistæku sjálfstrausti mannkyns á eigin dómgreind. Það er ekki bara að við ofmetum áhrif tæknibyltinga til skemmri tíma og vanmetum til lengri tíma. Við ofmetum líka eigin hæfni til að vera stöðug, sanngjörn og frávikalaus í kerfum sem krefjast slíks.

Spurningin er því ekki: „Geta vélar komið í stað mannsins?“ Spurningin er miklu frekar: Hvar er mannleg aðkoma óþarflega áhættusöm og hversu langt eigum við að ganga í að minnka hana?

4.1 Fyrsta takmörkunin: Manneskjan sem breytileg stærð í jafnræðiskerfi

Ef jafnræði fyrir lögum er raunverulegt markmið, þá er breytileiki óvinurinn. Manneskjan er breytileg og á hana herja draugar á borð við hégóma, hlutdrægni og þreytu. Breytileiki hennar er því óhjákvæmilegur.

Kerfi sem treystir á mannlegt mat í endurteknum og stöðluðum ákvörðunum mun því óhjákvæmilega framleiða:

• ósamræmi milli sambærilegra mála,
• óútskýrðan mun sem erfitt er að leiðrétta,
• og vantraust sem sprettur af því að fólk sér „tilviljun“ þar sem það væntir reglu.

Lausnin er ekki að lasta fólk fyrir breyskleika heldur að hanna kerfi sem krefst ekki mannlegs breytileika þar sem hans er ekki þörf.

4.2 Önnur takmörkunin: Manneskjan sem „svartur kassi“ í eigin réttlætingum

Það er gjarnan sagt að sjálfvirk kerfi geti verið „svartir kassar“. En manneskjan er líka svartur kassi, með þeim viðbótarvanda að hún getur verið fullkomlega sannfærð um eigin sanngirni á sama tíma og hún býr til skekkjur og viðheldur þeim.

Mannlegar röksemdir eru oft eftiráskýringar: við finnum niðurstöðu sem innsæið segir okkur að sé  rétt og byggjum svo brú af rökum að henni. Í lögfræði er þetta sérstaklega varasamt, því textinn sem birtist í niðurstöðu getur verið bæði fínn og formlega réttur, án þess að raunverulegt matsferli hafi verið eins agað og textinn gefur í skyn.

Vélrænt ferli, vel hannað, getur aftur á móti skráð: hvaða gögn, hvaða regla, hvaða undantekning, hvaða vigtað mat, hvaða óvissuþættir—og boðið upp á endurskoðun á sömu forsendum.

4.3 Þriðja takmörkunin: Manneskjan sem hagsmunaaðili

Í lögfræðistörfum er stundum óljóst hvar hlutverki lýkur og hagsmunir byrja: lögmaður vill vinna, stofnun vill verja ákvörðun, dómari vill ekki opna flóðgátt, eftirlitsaðili vill veita aðhald, fræðimaður vill vera samkvæmur sjálfum sér. Þetta er ekki ásetningur um að gera rangt, þetta er eðlileg afleiðing mannlegra takmarkana.

Því meira sem við getum fært stöðluð matsatriði yfir í ferli sem hefur:

• fyrirfram skilgreind viðmið,
• sjálfvirka gæðaprófun,
• ritrýni á útkomum,
• og rekjanleika,

því minna pláss gefum við óhjákvæmilegum hagsmunum til að smjúga inn í mat sem á að vera hlutlægt.

4.4 Hverju má þá ekki útvista frá manneskjunni? 

Það eru þrjú svið lögfræðistarfa þar sem mannleg aðkoma er ekki bara æskileg heldur nauðsynleg:

1. Markmiðasetning og gildi: Hvaða réttindi vega þyngst? Hvar liggja mörk friðhelgi? Hvað telst sanngjarnt í samfélagi?
2. Undantekningarmál og neyðarréttur: Þegar reglur skella á raunverulegum mannlífum með ósanngjörnum afleiðingum þarf mannlega íhlutun—en hún á að vera afmarkað úrræði, ekki daglegt verklag.
3. Eftirlit, endurskoðun og ábyrgð: Kerfi—hvort sem þau eru vélræn eða blönduð—þurfa ábyrgðarkeðju. Sú keðja er mannleg, með lýðræðislegu umboði.

En athugið hvað þetta þýðir: mannfólkið er þá ekki fyrst og fremst að „framkvæma lögin“ með staðlaðri afgreiðslu mála í stórum stíl. Það er að stýra kerfinu og leiðrétta frávik.

4.5 Róttæk framtíðarsýn: „manneskja utan lykkjunnar“ sem meginstefna

Í stað þess að krefjast þess að mannleg tenging sé við hverja ákvörðun (manneskja-í-lykkju) ættum við að stefna að:

• maður-utan-lykkju sem sjálfgefið ástand,

·         með skýru ferli um að færa mál á hærra ákvarðanastig þegar óvissa eða árekstur gilda er til staðar.

Þetta er sama hugsun og í flugi, rekstri raforkukerfa og fjármálauppgjöri: sjálfvirkni sér um hið fyrirsjáanlega; manneskjan kemur inn þegar kerfið finnur frávik, áhættu eða óvissu.

Réttlæti verður ekki tryggt með því að láta manneskjur gera meira heldur með því að láta manneskjur gera réttu hlutina.

 

5 Lokaorð

Að mati höfundar leiða eiginleikar mannlegrar dómgreindar—eða öllu heldur óhjákvæmilegar takmarkanir hennar—til þeirrar niðurstöðu að það sé óskynsamlegt að láta manneskjur standa í lagatæknilegri massalögfræði. Ekki vegna þess að manneskjur séu slæmar, heldur vegna þess að þær eru breytilegar, þreytanlegar, hagsmunatengdar og berskjaldaðar fyrir skekkjum.

Í stað þess að verja réttarkerfið með þeirri rómantísku hugmynd að mannleg nærvera sé sjálfkrafa trygging fyrir sanngirni, ættum við að horfast í augu við hitt: í stórum kerfum er mannleg nærvera oft ávísun á ósamræmi.

Á hinn bóginn er það bæði eðlilegt og nauðsynlegt að mannfólk haldi um stýrið þar sem þörf er á: í markmiðasetningu, skilgreiningu meginviðmiða, ábyrgðartöku og afstöðu í undantekningartilvikumManneskjan á að vera arkitekt réttarkerfisins og umsjónarmaður þess en ekki innilokaður í þrælakistuá færibandi ákvarðana.

Þegar almenningur hefur aðgang að kerfum sem geta leyst stöðluð verkefni hratt, ódýrt og með rekjanleika, þá verður sífellt erfiðara að réttlæta aðgangshindranir, biðraðir og tilviljunarkenndan mun sem sprettur af mannlegum breytileika. Það sem eftir verður sem raunverulegt mannlegt sérkenni í lögfræði er ekki að fletta upp greinum eða finna fordæmi—heldur að taka ábyrgð á því hvers vegna við viljum setja tiltekna reglu, hvernig við beitum henni og með hvaða hætti jafnvægi og réttarvernd er tryggð.

Þessi framtíðarsýn er, ef rétt er að staðið, mannúðlegri en ástandið sem við búum við í dag, einmitt vegna þess að hún minnkar það sem við höfum lengi talið óhjákvæmilegt: að örlög fólks ráðist, að hluta, eftir dagsformi. Hvort einstaklingur sé svangur eða í góðu skapi.

Við verðum því að spyrja hvort það sé forsvaranlegt að bíða í áratugi eftir að tæknin verði „fullkomin“ á meðan núverandi réttarkerfi heldur áfram að gera fyrirbyggjanleg mannleg mistök daglega?

---

 

Heimildaskrá

Adrian de Wynter o.fl.: „An evaluation on large language model outputs: Discourse and memorization“. Natural Language Processing Journal, 2023.
David Uriel Socol de la Osa og Nydia Remolina: „Artificial intelligence at the bench: Legal and ethical challenges of informing – or misinforming – judicial decision-making through generative AI“. Data and Policy, 2024.
Sandra Wachter, Brent Mittelstadt og Chris Russell: „Why fairness cannot be automated: Bridging the gap between EU non-discrimination law and AI“. Computer Law and Security Review, 2021.
Daniel Kahneman: Thinking, Fast and Slow. Farrar, Straus and Giroux, 2011.
Amos Tversky og Daniel Kahneman: ýmsar greinar um heuristics and biases (klassísk fræðileg umfjöllun).
Roy Amara: lögmál um of- og vanmat tæknibreytinga (almenn tilvísun í hugmynd).

 

 

---

[1] Hugtakanotkun á borð við þessa getur tryggt lagatæknilega nákvæmni en gert texta um leið torskilinn; því er hugtakið hér útskýrt stuttlega á mannamáli: Normatív kjarnavinna er vinna sem snýst um að ákveða hvað á að gilda og hvað er sanngjarnt, ekki bara hvað stendur í reglunum eða hvernig þær eru reiknaðar út. Til dæmis að vega gildi og hagsmuni, túlka óljós og/eða matskennd hugtök og taka afstöðu þegar óvissa er um hvernig regla passar við aðstæður.

Stjórnsýslan sem draumaklukka (skrifræðið samkvæmt Stifter)

Eiguleg tilvitnun úr riti Milan Kundera "Tjöldin" (í þýðingu Friðriks Rafnssonar):

"Meðan stjórnsýslan þandist út varð hún að ráða til sín æ fleiri starfsmenn og þeirra á meðal, óhjákvæmilega, voru lélegir og mjög lélegir starfsmenn. Það varð því mjög brýnt að skapa kerfi sem myndi gera það kleift að framkvæma nauðsynlegar aðgerðir án þess að ójöfn geta embættismanna spillti fyrir þeim eða drægi úr þeim. „Til að skýra betur mál mitt," hélt Risach áfram, „myndi ég segja að draumaklukkan ætti að vera smíðuð þannig að hún gengi rétt, jafnvel þótt maður skipti um hluti og setti góða í stað vondra og vonda í stað góðra. Auðvitað er ekki hægt að ímynda sér slíka klukku. En stjórnsýslan getur hins vegar ekki verið til nema í því formi, því ella hverfur hún í þeirri mynd sem hún hefur þróast í." Það er semsagt ekki ætlast til þess að embættismaðurinn skilji viðfangsefnið sem stjórnsýslan hans er að fást við, heldur að hann sinni samviskusamlega ýmsum verkefnum án þess að skilja, og helst án þess að reyna að skilja, það sem er að gerast í næstu skrifstofum við hliðina á honum."

Kundera er þarna að endursegja og túlka texta hins austurríska Aðalbert Stifters þar sem Risach, persóna í sögunni "Der Nachsommer" frá 1857, útskýrir hvernig stjórnsýslan þarf að virka sem kerfi óháð getu einstakra embættismanna. Kundera bætir svo við sínum eigin túlkunum á þessari hugmynd Stifters.

Frumtextinn er sem hér segir og með fylgir gervigreindarþýðing á honum yfir á íslensku:

„Ich habe einmal zufällig euren richtigen Namen nennen gehört“, sagte ich.

„Ihr werdet dann auch wissen, daß ich in Staatsdiensten gestanden bin“, erwiderte er.

„Ich weiß es“, sagte ich.

„Ich war für dieselben nicht geeignet“, antwortete er.

„Dann sagt ihr etwas, dem alle Leute, die ich bisher über euch gehört habe, widersprechen. Sie loben eure Staatslaufbahn insgesammt“, erwiderte ich.

„Sie sehen vielleicht auf einige einzelne Ergebnisse“, antwortete er, „aber sie wissen nicht, mit welchem Ungemache des Entstehens diese aus meinem Herzen gekommen sind. Sie können auch nicht wissen, wie die Ergebnisse geworden wären, wenn ein Anderer von gleicher Begabung, aber von größerer Gemütseignung für den Staatsdienst, oder wenn gar einer von auch noch größerer Begabung sie gefördert hätte.“

„Das kann man von jedem Dinge sagen“, erwiderte ich.

„Man kann es“, antwortete er, »dann soll man aber das, was nicht gerade mißlungen ist, auch nicht sogleich loben. Hört mich an. Der Staatsdienst oder der Dienst des allgemeinen Wesens überhaupt, wie er sich bis heute entwickelt hat, umfaßt eine große Zahl von Personen. Zu diesem Dienste wird auch von den Gesetzen eine gewisse Ausbildung und ein gewisser Stufengang in Erlangung dieser Ausbildung gefordert und muß gefordert werden. Je nachdem nun die Hoffnung vorhanden ist, daß einer nach Vollendung der geforderten Ausbildung und ihres Stufenganges sogleich im Staatsdienste Beschäftigung finden und daß er in einer entsprechenden Zeit in jene höheren Stellen empor rücken werde, welche einer Familie einen anständigen Unterhalt gewähren, widmen sich mehr oder wenigere Jünglinge der Staatslaufbahn. Aus der Zahl derer, welche mit gutem Erfolge den vorgeschriebenen Bildungsweg zurückgelegt haben, wählt der Staat seine Diener und muß sie im Ganzen daraus wählen. Es ist wohl kein Zweifel, daß auch außerhalb dieses Kreises Männer von Begabung für den Staatsdienst sind, von großer Begabung, ja von außerordentlicher Begabung; aber der Staat kann sie, jene ungewöhnlichen Fälle abgerechnet, wo ihre Begabung durch besondere Zufälle zur Erscheinung gelangt und mit dem Staate in Wechselwirkung gerät, nicht wählen, weil er sie nicht kennt und weil das Wählen ohne nähere Kenntnis und ohne die vorliegende Gewähr der erlangten vorgeschriebenen Ausbildung Gefahr drohte und Verwirrung und Mißleitung in die Geschäfte bringen könnte.

Wie nun diejenigen, welche die Vorbereitungsjahre zurückgelegt haben, beschaffen sind, so muß sie der Staat nehmen. Oft sind selbst große Begabungen in größerer Zahl darunter, oft sind sie in geringerer, oft ist im Durchschnitte nur Gewöhnlichkeit vorhanden. Auf diese Beschaffenheit seines Personenstoffes mußte nun der Staat die Einrichtung seines Dienstes gründen. Der Sachstoff dieses Dienstes mußte eine Fassung bekommen, die es möglich macht, daß die zur Erreichung des Staatszweckes nötigen Geschäfte fortgehen und keinen Abbruch und keine wesentliche Schwächung erleiden, wenn bessere oder geringere einzelne Kräfte abwechselnd auf die einzelnen Stellen gelangen, in denen sie tätig sind. Ich könnte ein Beispiel gebrauchen, und sagen, jene Uhr wäre die vortrefflichste, welche so gebaut wäre, daß sie richtig ginge, wenn auch ihre Teile verändert würden, schlechtere an die Stelle besserer, bessere an die Stelle schlechterer kämen. Aber eine solche Uhr dürfte kaum möglich sein. Der Staatsdienst mußte sich aber so möglich machen, oder sich nach der Entwicklung, die er heute erlangt hat, aufgeben.“

(IS) 

„Ég heyrði nafnið þitt einhvern tíma nefnt af tilviljun," sagði ég.

„Þá vitið þér einnig að ég hef gegnt störfum hjá ríkinu," svaraði hann.

„Ég veit það," sagði ég.

„Ég var ekki hæfur til þeirra," svaraði hann.

„Þá segið þér eitthvað sem allir þeir sem ég hef heyrt tala um yður hingað til mótmæla. Þeir hrósa embættisferli yðar í heild sinni," svaraði ég.

„Þeir horfa kannski á einstaka árangur," svaraði hann, „en þeir vita ekki hversu erfitt mér var um hjartað að skapa hann. Þeir geta heldur ekki vitað hvernig árangurinn hefði orðið ef einhver annar með sömu hæfileika, en með meiri hæfni í skapgerð til ríkisþjónustu, eða jafnvel einhver með enn meiri hæfileika, hefði unnið að honum."

„Það má segja um hvaða hlut sem er," svaraði ég.

„Vissulega er það hægt“ svaraði hann, „en þá ætti maður ekki að hrósa strax því sem hefur ekki beinlínis mistekist. Heyrið mig. Ríkisþjónustan eða þjónusta við almenna hagsmuni yfirleitt, eins og hún hefur þróast fram til dagsins í dag, nær yfir mikinn fjölda fólks. Til þessarar þjónustu er einnig gerð krafa að lögum um ákveðna menntun og ákveðið ferli í öflun þeirrar menntunar og slíkar kröfur eru nauðsynlegar.“

„Fjöldi þeirra ungmenna sem helga sig embættisferli fer eftir því hversu líklegt þykir að viðkomandi fái, að lokinni tilskilinni menntun og námsferlinu öllu, strax starf í ríkisþjónustunni og geti innan hæfilegs tíma unnið sig upp í þær hærri stöður sem veita fjölskyldu mannsæmandi framfærslu. Úr hópi þeirra sem hafa lokið tilskildu menntaferli með góðum árangri velur ríkið þjóna sína og verður að mestu leyti að velja þá þaðan. Það leikur varla nokkur vafi á því að utan þessa hrings eru einnig menn með hæfileika til ríkisþjónustu, með mikla hæfileika, já, með óvenjulega hæfileika; en ríkið getur ekki, að undanskildum þeim óvenjulegu tilvikum þar sem hæfileikar þeirra koma í ljós fyrir sérstaka tilviljun og komast í víxlverkun við ríkið, valið þá, vegna þess að það þekkir þá ekki og vegna þess að val án nánari þekkingar og án fyrirliggjandi tryggingar fyrir þeirri tilskipuðu menntun sem aflað hefur verið gæti falið í sér hættu og leitt til ruglings og rangrar stefnu í störfunum.

Eins og þeir eru, sem hafa lokið undirbúningsárunum, þannig verður ríkið að taka þeim. Oft eru jafnvel mjög hæfileikaríkir einstaklingar í miklum fjölda þar á meðal, oft í minni fjölda, oft er aðeins meðalmennska til staðar að meðaltali. Á þessum eiginleikum starfsmannastofnsins þurfti ríkið að byggja skipulag þjónustu sinnar. Viðfangsefni þessarar þjónustu þurfti að hljóta slíkt form að það gerði mögulegt að nauðsynleg störf til að ná markmiðum ríkisins héldu áfram og biðu hvorki hnekki né verulegri veikingu þegar betri eða lélegri einstakir starfskraftar tækju til skiptis við um stöður þar sem þeir starfa.

Ég gæti notað dæmi og sagt að sú klukka væri ágætust sem væri smíðuð þannig að hún gengi rétt, jafnvel þótt hlutum hennar væri breytt, lélegri settir í stað betri og betri í stað lélegri. En slík klukka er varla möguleg. Ríkisþjónustan þurfti hins vegar að gera sig mögulega með þessum hætti, eða gefa upp þá þróun sem hún hefur náð í dag.“