Lagadagurinn 2010 - hvað tekur við eftir skýrslu rannsóknarnefndarinnar

Margt ágætt kom fram á málstofu sem haldin var á lagadaginn 30. apríl 2010, um hvað við tæki eftir útkomu skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis.

Fréttablaðið sagði stuttlega frá því sem fram kom í málflutningi Páls Hreinssonar framsögumanns og frummælendanna þriggja í pallborðinu, Ólafs Þ. Harðarsonar, Salvarar Nordal og Helga I. Jónssonar.

---

Fréttablaðið, 01. maí. 2010 08:30

Þrátefli aðgerðarleysis varð Íslandi dýrkeypt

Páll Hreinson, Salvör Nordal, Ólafur Þ. Harðarson og Helgi I. Jónsson héldu erindi og sátu fyrir svörum í gær á málstofu um eftirmál hrunsins.Fréttablaðið/GVA

Fjölmenni mætti í gær á málstofu félaga lögfræðinga, lögmanna og dómara um það hvað taki við í íslensku samfélagi eftir að skýrsla rannsóknarnefndar Alþingis hefur verið gefin út.

Páll Hreinsson, hæstaréttardómari og formaður rannsóknarnefndarinnar, sagði í framsögu á málstofunni að orsakanna fyrir bankahruninu væri aðallega að leita í áhættu sem bankarnir tóku á árunum 2004 til 2006. „Í þessum hraða vexti sprengdu bankarnir innra eftirlit og gæðakerfi sín," sagði Páll sem kvað engan vafa á því að bankarnir hefðu farið alltof geyst í skuldabréfaútgáfu á erlendum mörkuðum.

Páll sagði að þegar ljóst hafi verið hvert stefndi hafi stjórnkerfið ekki brugðist við til að lágmarka tjónið í óumflýjanlegu hruni heldur hafi Seðlabankinn og stjórnarráðið bent hvort á annað. „Þetta endaði því í þrátefli aðgerðarleysis," lýsti Páll stöðunni.
---

Eftirfarandi eru sumir af þeim punktum sem ég tók niður á málstofunni, þeir eru ekki endilega orðrétt frásögn af því sagt var:

PH tók í upphafi fram að erindi sitt endurspeglaði hans persónulegu skoðanir.
- Orsakir atburðanna 7., 8. og aðfaranótt 9. okt. 2008 liggja í áhættum sem teknar voru á árunum 2004-2006.
- Von er á holskeflu mála vegna atburðanna og efla þarf dómstólana til þess að taka við þeirri flóðbylgju.
- Kalla verður þá sem "brutu af sér" til ábyrgðar, láta þá axla hana. Sérstakur saksóknari nefndur í því samhengi, auk þess skilanefndir og aðrir einkaaðilar.
- Í umræðum undir lok málstofunnar kom fram sú skoðun að það sem hér var í gangi verði ekki talið "séríslenskt", en það hafi verið af stærri skala en annars staðar. Aðgerðirnar í kjölfar hrunsins skeri sig einnig úr, erlendis hafi bönkum verið bjargað en því var ekki að skipta hér.
- Talið barst að framtíð íslenskrar stjórnsýslu og meðal þess sem PH telur til vandamála sem þar er að finna eru smæð hennar og sú staðreynd að mikilvægar ákvarðanir eru teknar af fáum einstaklingum. Stjórnsýslunni haldist auk þess illa á hæfu fólki, sér í lagi ætti þetta við um stjórnarráðið.
- Lögin voru notuð að því marki sem hentaði, hluti af röngu undirliggjandi gildismati í umræðunni, t.a.m. þegar bent er á að eitthvað sé löglegt til svars við spurningunni um hvort það sé skynsamlegt.

SN ræddi m.a. um ábyrgð sem hvílir á 'fagfólki' á borð við lögfræðinga og endurskoðendur.
- Lagahyggja og tæknileg nálgun hefur að hennar mati verið vandamál..

ÓÞH ræddi um uppbyggingu stjórnkerfisins, þ. á m. stjórnmálanna, ábyrgð sé óskýr innan ríkisvaldsins.
- Í umræðum ræddi ÓÞH einnig um lagahyggjuna og nefndi að margir virðist líta svo á að pólitísk ábyrgð sé sú sama og lagaleg ábyrgð. Góðir siðir fari hins vegar ekki alltaf saman við lagaskyldur.

Þriðja blaðagrein Líndals

Sigurður svarar vel fyrir sig varðandi Stóra-Þorsteinsmálið:

---

Vísir, 09. feb. 2008 06:00

Dómsmálaráðherra túlkar texta

Björn Bjarnason hefur ítrekað sagt að ég hafi skrifað mig frá því að fjalla um skipan héraðsdómara á Norður- og Austurlandi með því að líkja þeim embættisgjörningi setts dómsmálaráðherra við stjórnarhætti nazista - með slíku gerðu menn sig einfaldlega marklausa og þannig væri komið fyrir mér í þessu máli.

Hver skyldi nú hafa verið þessi samlíking og hvert skyldi hafa verið tilefnið?

Í leiðara Morgunblaðsins 10. janúar 2008 var því andmælt að tilvist dómnefndarinnar samkvæmt 12. gr. laga nr. 15/1998 um dómstóla setti veitingarvaldinu einhver takmörk. Þetta sé einfaldlega rangt, enda komi það hvergi fram í neinum lagatexta (leturbr.: S.L:), nefndin sé að draga til sín vald sem hún hafi ekki.

Við þessi ummæli gerði ég eftirfarandi athugasemd: „Hér skín; í taumlausa vildarhyggju þar sem einungis er áskilið að lög séu sett með formlega réttum hætti og þeim beri að framfygja með valdi hvert svo sem efni þeirra er. Valdboðið er sett í öndvegi; annað látið víkja. Með þetta að leiðarljósi er alræði og geðþótta opnuð leið og eru nær­tækust dæmin frá Þýzkalandi eftir 1930." Hér er lagatextinn allsráðandi, rétt eins og aðrar réttarheimildir séu ekki til.

Þess er nú fyrst að geta að sú vildarhyggja (pósitífismi), að lög séu tæki valdsins hefur löngum sætt gagnrýni lögspekinga, siðspekinga og heimspekinga allt frá miðöldum, en hún sótti á og náði fullum tökum á mönnum á einveldisöld. Reyndar var hún mjög áhrifamikil allt fram yfir miðja 20. öld, enda trúðu menn að fulltrúalýðræðið og réttindaákvæði í stjórnarskrám myndu reisa henni skorður. Þetta reyndist ekki standast svo sem dæmin frá Þýzkalandi sýna - valdataka nazista - og viðhorf réttarheimspekinga eða lögspekinga breyttust, þannig að þeir tóku að gefa meiri gaum en áður grunngildum sem búa að baki réttarskipuninni.

Það birtist síðan í stjórnskipunarlögum og alþjóðasáttmálum með vaxandi áherzlu á mannréttindaákvæði, í almennri löggjöf, ekki sízt á sviði réttarfars og stjórnsýsluréttar og í tíðari skírskotun dómstóla til óskráðra meginreglna laga. Til viðbótar hefur verið lögð vaxandi áherzla en áður að skipta valdi milli stofnana til gagnkvæms aðhalds og þá ekki sízt að styrkja stöðu dómsvaldsins. Allt miðar þetta að því að takmarka vald, enda hefur reynslan sýnt að fulltrúalýðræðið gegni ekki því hlutverki sem skyldi.

Hér á landi hefur verið leitazt við að koma til móts við þá þróun sem lýst hefur verið með stjórnsýslulögum 1993 og stofnun embættis umboðsmanns Alþingis 1987. Með svokölluðum aðskilnaðarlögum 1989 var leitazt við að styrkja sjálfstæði dómsvaldsins og auðvelda dómsmálaráðherra að taka faglega ákvörðun, þannig að hann hefði óháða dómnefnd sér til fulltingis. Þetta er síðan ítrekað í núgildandi dómstólalögunum frá 1998.

Túlkunarhagræðing

Með grein minni 15. janúar sl. freistaði ég að útskýra þessa viðhorfsbreytingu sem meðal annars hefur sett mark sitt á lagasetningu og lagaframkvæmd hér á landi og þar var þróunin í Þýzkalandi nefnd sem einn áhrifaþáttur þeirra umskipta. Þessi breyting hefur greinilega farið framhjá Birni; hann trúir eins og einvaldshöfðingi á valdið og lögin sem tæki þess og samræmi við það er embættisskipan setts dómsmálaráðherra bæði lögleg og siðleg. En því til réttlætingar verður hann að slíta texta úr samhengi og fá þá niðurstöðu að ég hafi líkt dómaraskipan setts dómsmálaráðherra við stjórnarhætti nazista.

Ákvörðun getur verið gagnstæð lögum og góðum siðum, en með því er henni ekki jafnað við ógnarverk nazista. Og til þess að hnykkja á órum sínum vitnar Björn til þingmanns á Evrópuþinginu Daniels Hannans að nafni sem líkti fundarstjórn þingforseta sem vildi takmarka málþóf hans við stjórnlagarof nazista 1933, og var vikið úr þingflokki sínum.

Nú er rétt að menn íhugi hvort það sé sambærilegt að beina slíkum fjölmælum beint til þingforseta sem er að gæta þingskapa, eða nefna þróun í Þýzkalandi eftir 1930 sem einn meðal fleiri orsakaþátta í þeirri viðhorfsbreytingu að réttarheimspekingar hurfu frá gallhörðum vildarrétti að siðferðilegum grunngildum réttarskipunarinnar. Þetta ræða þýzkir lögfræðingar opinskátt án þess að skrifa sig út úr umræðunni eða gera sig marklausa.

Hér er gott dæmi um hvernig maður sem skortir rök reynir að víkja sér undan orðræðu. Jafnframt varpar þetta nokkru ljósi á stjórnmálaumræðu á Íslandi.

Höfundur er lagaprófessor.

---

Fjallað er um málið á Eyjunni.

Sigurður leiðréttir rangfærslur - útskýrir vandaða stjórnarhætti

Sigurður Líndal lagaprófessor emeritus á þrusugóða grein í Fbl. í dag:

Vísir, 25. jan. 2008 05:00

Um vandaða stjórnarhætti

Athyglisvert hefur verið að fylgjast með því hvernig brugðizt hefur verið við skipun dómara við Héraðsdóm Norðurlands eystra og Héraðsdóm Austurlands.

Dómnefnd tekur sér vald

Árni Mathiesen hefur hvað eftir annað haldið því fram að dómnefndin sé að taka sér vald sem hún hafi ekki; mörg dæmi séu um að vikið hafi verið frá áliti nefndar og gildi þá einu máli hversu mikill munur sé á áliti hennar og niðurstöðu ráðherra. - Þetta er rangt.

Einsdæmi er að álit dómnefndar hafi verið hundsað jafn gróflega og gert hafi verið í þessu tilfelli. Ráðherra ber skylda til að rökstyðja þessa fullyrðingu sína með því að rekja hvernig staðið hafi verið að embættisskipan undangengin 16 ár.

Birgir Ármannsson kemur ráðherra til fulltingis og fullyrðir, að því hafi hvað eftir annað verið haldið fram að ráðherra væri bundinn af niðurstöðum nefndarinnar. Dómnefndin hefur ekki haldið þessu fram og ekki hef ég sagt þetta. Hverjir eru þeir sem hafa hvað eftir annað haldið þessu fram? Hið rétta er að svigrúm ráðherra er hins vegar bundið við efnisreglur stjórnsýsluréttarins sem í þessu samhengi taka mið af viðteknum sjónarmiðum sem dómnefndinni er sérstaklega ætlað að standa vörð um og ráðherra hundsar hér algerlega að því er virðist.

Andmælaréttur

Í 2. mgr. 7. gr. reglugerðar nr. 693/1999 segir að dómnefnd skuli senda dómsmálaráðherra umsögn sína ásamt gögnum þegar hún hefur lokið störfum. Þessu næst skal dómsmálaráðherra kynna hverjum umsækjanda álit dómnefndar um hann sjálfan og gefa honum kost á að gera skriflegar athugasemdir. Ef ráðherra berast slíkar athugasemdir skulu þær bornar undir dómnefndina. - Ráðherra hefur fundið umsögn dómnefndar flest til foráttu, gallar verið á umsögn hennar, hún verið ógagnsæ og lítt rökstudd, innra ósamræmis hafi gætt við mat á reynslu sem hin ýmsu störf gefa.

Nú hlýtur að mega spyrja: Gerði sá sem skipaður var athugasemdir? Ef ekki, hefur hann ekki talið neina ágalla á umsögn nefndarinnar og samþykkt hana í reynd. Hvers vegna er ráðherra að taka fram fyrir hendur honum? Hér stendur upp á ráðherra að gefa skýringar.

Rannsóknarskylda

Í 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 segir þetta:
Stjórnvald [hér settur dómsmálaráðherra] skal sjá til þess að mál sé nægjanlega upplýst áður en ákvörðun er tekin í því.

Ráðherra leggur áherzlu á sjálfstæði sitt til að taka ákvarðanir eftir eigin sannfæringu; honum beri skylda til að hafa skoðun á umsögn nefndarinnar og fara eftir eigin mati við skipun í embættið. - Hér er því ekki gaumur gefinn að valdi ráðherra eru þau takmörk sett að hann verður að gæta rannsóknarskyldu sinnar áður en ákvörðun er tekin. Þessi skylda er enn ríkari þegar haft er í huga að ráðherra gengur þvert gegn áliti lögskipaðrar nefndar. Ef marka má ummæli hans í Kastljóssþætti í sjónvarpinu að kvöldi 15. janúar sl. bendir ekkert til þess að hann hafi rækt þessa skyldu, þ.e. að hafa leitað skýringa hjá nefndinni, hvers vegna þeim sem embættið hlaut hafi verið skipað jafn neðarlega og gert var.

Málefnaleg sjónarmið

Ráðherra hefur haldið því fram að gætt hafi verið málefnalegra sjónarmiða og undir það tekur Birgir Ármannsson. Í rökstuðningi ráðherra fyrir skipun dómararans „að fjölbreytt reynsla Þorsteins og þekking, ekki sízt vegna starfa hans sem aðstoðarmaður Björns Bjarna­sonar dóms- og kirkjumálaráðherra, um rúmlega 4 ára skeið geri hann hæfastan umsækjenda um embætti dómara".

Nú var megintilgangurinn með því að setja í lög nr. 92/1989 ákvæði um dómnefnd sem síðan voru sett í dómstólalög nr. 15/1998 að styrkja sjálfstæði dómstóla og auka traust almennings á því að dómarar séu óháðir handhöfum framkvæmdarvalds. Þetta var gert vegna dóms Mannréttindadómstóls Evrópu þar sem niðurstaðan var, að ekki væri nægilega greint milli dómsvalds og framkvæmdarvald í héraði. Auk þess átti nefndin að vera hvatning til lögfræðinga sem hygðu á dómsstörf að afla sér framhaldsmenntunar og leggja stund á fræðistörf á sviði lögfræði.

Skoðun ráðherra er sú, að starf pólitísks aðstoðarmanns dómsmálaráðherra eigi að vega þyngst við skipun í dómarastarf. Er það til þess fallið að styrkja sjálfstæði dómstóla og auka traust almennings á að dómarar séu óháðir framkvæmdarvaldinu?

Hér er álitaefnið hvert sé svigrúm ráðherra til að velja sér sjónarmið eftir því hvað hentar hverju sinni. Áherzla ráðherrans er nú á aðstoðarmennsku við dómsmálaráðherra, en hún hefur ekki alltaf dugað, í annan stað hefur lögmannsreynsla verið talin ráða úrslitum, en ekki kom hún nú að haldi og loks hefur prófritgerð í Evrópurétti verið talin mikilvægast innlegg, en nú skipta tvær meistaragráður í alþjóðalögum engu máli.

Ráðherraræði

Ítrekað heyrast raddir um að Alþingi hafi ekki þá stöðu gagnvart framkvæmdarvaldinu sem það eigi að hafa samkvæmt stjórnskipan landsins. Í stað þess að vera yfir framkvæmdarvaldinu sé það í reynd undir það gefið - jafnvel falla orð um að í reynd sé það lítið annað en afgreiðslustofnun fyrir ríkisstjórn. Og nú seilist framkvæmdarvaldið sífellt meira inn á svið dómsvaldsins. Með síðustu skipan hefur verið gengið lengra en áður eru fordæmi fyrir og málsvörn aldrei verið aumlegri; hún hefur einkennzt af illyrðum, útúrsnúningum og hálfsannindum, jafnvel beinum rang­færslum. Með því hafa þeir sjálfstæðismenn sem harðast hafa gengið fram í að verja gerðir ráðherra fellt á sig sterkan grun um að áhuginn sé meiri á eigin frama en á skap­legum stjórnarháttum og greið­asti vegurinn sé þá að hlýða valdboðum og verja vafasama gerninga.

---