Framleiðsla á áfengi til eigin nota

Sá misskilningur er útbreiddur á Íslandi að heimilt sé að brugga áfengi "upp að vissu marki /magni" til einkaneyslu.

Sannleikurinn er sá að hvers konar bruggun, eiming og gerjun áfengra drykkja, m.a.s. átöppun þeirra, er leyfisskyld starfsemi skv. 6. gr. áfengislaga.

Lögreglan og ákæruvaldið eru óvægin við spörfuglaveiðarnar þegar framleiðsla áfengis til eigin neyslu er annars vegar, líkt og sjá má í leiðbeiningum ríkissaksóknara um sektarfjárhæðir:

2.3 Brot gegn áfengislögum nr. 75/1998 og lögreglusamþykktum

2.3.1 Framleiðsla, innflutningur, sala og veitingar áfengis:

1. og 2. mgr. 4. gr.:

* Framleiðsla áfengis til einkaneyslu eða sölu og sala áfengis.

Grunnsekt skal vera 50.000.


Fyrr í dag féll í Héraðsdómi Suðurlands dómur nr. S-37/2008, í máli erlends pars sem bjó hér á landi og hafði hafið bruggun á vodka. Þar segir:
Ákærðu, sem höfðu túlk, kváðust hafa verið í þeirri trú að heimilt væri að framleiða áfengi til einkaneyslu og að þau hefðu ekki verið að brjóta lög. Ákærðu hafa búið hér á landi um árabil. Skýringar ákærðu á vanþekkingu á íslenskum lögum er ekki trúverðug með hliðsjón af því magni sem um var að ræða og því að þau hafa búið á landinu í nokkur ár.

Ekki verður séð að magnið, rúmlega 140 lítrar af sterku áfengi (um 3 mánaða skammtur fyrir meðal-Pólverja), hafi komið til sérstakrar skoðunar í málinu. Dómarinn segir beinlínis að sá skilningur ákærðu að framleiðsla til einkaneyslu væri leyfilegur sé rangur og segir það ótrúverðugt að þau hafi verið haldin slíkri vanþekkingu á íslenskum lögum.

Þetta síðastnefnda er mjög fyndið með tilliti til þess að þessi skilningur er útbreiddur meðal fólks sem búið hefur á Íslandi í áratugi.

Lögmæti "Tilkynningar- og greiðslugjalds"

Ekki vita margir af tilvist úrskurðarnefndar um viðskipti við fjármálafyrirtæki. Enn færri vita eflaust af úrskurði hennar nr. 11/2005, frá 8. febrúar 2006, er varðaði lögmæti tilkynningar- og greiðslugjalda vegna afborgana af skuldabréfi.

Í stuttu máli sagði nefndin að heimilt væri fjármálafyrirtæki að leggja gjaldið á, enda væri kveðið á um það í samningi milli aðila. Nefndin taldi sig ekki bæra til þess að leggja mat á hvort fjárhæð gjaldsins væri óeðlileg og ósanngjörn.

Tveir af fimm nefndarmönnum (lögfræðingar, skipaðir af Neytendasamtökunum) skiluðu séráliti þar sem þeir töldu gjaldtökuna ganga gegn ákvæðum samningalaga.

Úrskurðinn er að finna í samantekt yfir úrskurði nefndarinnar 2005, bls. 44, en hann er svohljóðandi:

----

Ár 2006, miðvikudaginn 8. febrúar, er fundur haldinn í Úrskurðarnefnd um viðskipti við fjármálafyrirtæki.

Mætt eru: Guðjón Ólafur Jónsson, formaður, Geir Arnar Marelsson, Grétar Grétarsson, Íris Ösp Ingjaldsdóttir og Sölvi Sölvason.

Fyrir er tekið mál nr. 11/2005:

M.
gegn
fjármálafyrirtækinu F

og kveðinn upp svohljóðandi

ú r s k u r ð u r:

I.
Málsmeðferð.

Málsaðilar eru M, hér eftir nefnt sóknaraðili, annars vegar, og fjármálafyrirtækinu
F, hins vegar, hér eftir nefndur varnaraðili.
Málið barst úrskurðarnefnd 26. september 2005 með kvörtun sóknaraðila, dagsettri sama dag. Með bréfi nefndar-innar, dagsettu 26. september 2005, var kvörtunin send varnaraðila og honum gefinn kostur á að tjá sig um hana og skýra sjónarmið sín.
Svör varnaraðila bárust með bréfi hans, dagsettu 17. október 2005. Bréfið var sent sóknaraðila með bréfi nefndarinnar, dagsettu 19. október 2005, og honum gefinn kostur á að koma á framfæri athugasemdum sínum. Athugasemdir bárust með bréfi sóknaraðila, dagsettu 25. október 2005.
Málið var tekið fyrir á fundum nefndarinnar 21. nóvember 2005, 20. desember
2005, 3. janúar 2006 og 8. febrúar 2006.

II.
Málsatvik.

Hinn 29. mars 1999 gaf M, út skuldabréf til varnaraðila að fjárhæð kr. 2.200.000. Skyldi bréfast endurgreiðast á 20 árum með 240 mánaðarlegum afborgunum. Í skuldabréfinu var m.a. mælt fyrir um að skuldari skyldi greiða kostnað af innheimtu hverrar greiðslu í samræmi við gjaldskrá varnaraðila hverju sinni. Með yfirlýsingu, dagsettri 25. maí 2005 tók sóknaraðili að sér að greiða skuldabréfið og samþykkti varnaraðila yfirtöku skuldarinnar. Skyldu öll ákvæði sóknaraðila gilda óbreytt gagnvart sóknaraðila. Yfirlýsingarinnar var getið á frumriti skuldabréfsins.Hinn 28. mars 2000 gaf M, út annað skuldabréf til varnaraðila að fjárhæð kr. 3.000.000. Skyldi bréfast einnig endurgreiðast á 20 árum með 240 mánaðarlegum afborgunum. Í skuldabréfinu var m.a. mælt fyrir um að skuldara bæri á hverjum gjalddaga að greiða kostnað af innheimtu hverrar greiðslu í samræmi við gjaldskrá varnaraðila hverju sinni. Með annarri
yfirlýsingu, dagsettri 25. maí 2005 tók sóknaraðili að sér að greiða skuldabréfið og samþykkti varnaraðila yfirtöku skuldarinnar. Skyldu öll ákvæði sóknaraðila gilda óbreytt gagnvart sóknaraðila. Yfirlýsingarinnar var getið á frumriti skuldabréfsins.
Með bréfi til varnaraðila, dagsettu 28. ágúst 2005, krafðist sóknaraðili þess að greiðslu- og tilkynningargjöld af nefndum skuldabréfum yrðu felld niður og þegar greidd gjöld endurgreidd ásamt dráttarvöxtum. Varnaraðili mun ekki hafa svarað erindinu. Sóknaraðili greiðir nú kr. 190 í tilkynningargjald við hverja afborgun af bréfi nr. 021013 og kr. 490 af hverri afborgun af bréfi nr. 021459.Mál þetta barst úrskurðarnefndinni með kvörtun, dagsettri 26. september 2005.

III.
Umkvörtunarefni.

Sóknaraðili kvartar undan seðilgjöldum og sambærilegum kostnaði við greiðslu afborgana af ofangreindu skuldabréfi. Kveðst hann ávallt greiða afborganir og vexti á starfstöð varnaraðila en sé þrátt fyrir það krafinn um greiðslu svokallaðs tilkynningar- og greiðslugjalds til viðbótar afborgunum, vöxtum og vísitöluálagi. Sóknaraðili vísar til ákvæða laga um neytendakaup nr. 48, 2003, sérstaklega 39. gr. um að kaupverð skuli greitt í atvinnustöðu seljanda. Þá sé það grunnregla kröfuréttar að það sé á ábyrgð seljanda að gefa út reikning og senda til neytanda. Geti hann ekki krafist viðbótarþóknunar fyrir það.

IV.
Athugasemdir varnaraðila.

Varnaraðili kveður greiðsluseðil lið í innheimtu skulda en sé ekki reikningur. Séu seðilgjöld til þess að mæta kostnaði við útgáfu greiðsluseðils, sem sé liður í innheimtu kröfu, og hluti þess kostnaðar sem á greiðsluseðli sé einu nafni nefnt tilkynningar- og greiðslugjald. Hafi sóknaraðili samþykkt að greiða þennan kostnað þegar til lántökunnar var stofnað. Varnaraðili telur ákvæði laga um neytendakaup nr. 48, 2003 ekki eiga við í málinu.

V.
Niðurstaða.

Í 4. tölul. fyrrgreindra skuldabréfa er staðlað ákvæði þess efnis að sóknaraðili greiði allan kostnað við innheimtu skuldarinnar samkvæmt gjaldskrá varnaraðila hverju sinni. Hefur sóknaraðili þar með skuldbundið sig til að inna umræddan kostnað af hendi. Samkvæmt gildandi gjaldskrá varnaraðila innheimtir hann við greiðslu af skuldabréfum tilkynningar- og greiðslugjald við hverja greiðslu hjá gjaldkera kr. 490 en kr. 190 við hverja skuldfærslu af reikningi. Að mati úrskurðarnefndarinnar samræmist gjaldtaka þessi ákvæðum skuldabréfsins þótt orðalag þess gæti verið skýrara. Hefur ekki verið sýnt fram á að fjárhæð þóknunarinnar sé óeðlileg eða ósanngjörn, en úrskurðarnefndin hefur heldur engar forsendur til að meta hvort svo sé.
Ákvæði laga um neytendakaup, nr. 48, 2003, eiga ekki samkvæmt orðum sínum við um afborganir af skuldabréfum, sbr. 2. mgr. 1. gr. laganna, og verður meintur réttur sóknaraðila heldur ekki byggður á meginreglum þeirra. Þess utan öðluðust lögin ekki gildi fyrr en 1. júní 2003 eða löngu eftir útgáfu umræddra skuldabréfa.
Með vísan til framanritaðs verður ekki hjá því komið að hafna öllum kröfum sóknaraðila á hendur varnaraðila.

Ú r s k u r ð a r o r ð:

Kröfum sóknaraðila, M, á hendur varnaraðila, fjármálafyrirtækinu F, er hafnað.

Reykjavík, 8. febrúar 2006.

Guðjón Ólafur Jónsson
Grétar Grétarsson Sölvi Sölvason

Sérálit

Geirs Arnars Marelssonar og Írisar Aspar Ingjaldsdóttur
Í máli því sem hér er til meðferðar hjá nefndinni gerir sóknaraðili þá kröfu að seðilgjöld verði felld niður og úrskurðuð ólögmæt þegar skuldari sér sjálfur um að koma greiðslu til starfsstöðvar seljanda. Vísar sóknaraðili þessu til stuðnings til ákvæða laga um neytendakaup nr. 48, 2003 en í 3. mgr. 37. gr. þeirra laga, er sérstaklega tekið fram að seljandi geti ekki til viðbótar kaupverði krafist þóknunar úr hendi kaupanda fyrir að gefa út og senda reikning.
Varnaraðili andmælir röksemdum sóknaraðila með því að greiðsluseðill sé ekki reikningur sendur gjaldanda heldur liður í innheimtu skuldar. Varnaraðili getur þess hinsvegar ekki, né sýnir fram á að sóknaraðili fái sendan reikning í öðru formi.
Sóknaraðili lagði fram greiðsluseðla vegna afborgana í september 2005 af báðum skuldabréfunum. Greiðsluseðlarnir eru gefnir út af varnaraðila og sést á öðrum þeirra að tekið er svokallað “tilkynningar - og greiðslugjald” að fjárhæð kr. 490 en sama gjald er kr. 190 á greiðsluseðlinum vegna hins skuldabréfsins. Í greinargerð varnaraðila eru tilkynningar og greiðslugjöld skilgreind nánar, en þar segir: “seðilgjöld eru ekki gjaldtaka sem varðar útgáfu reiknings heldur gjaldtaka til þess að mæta kostnaði við útgáfu greiðsluseðils, sem er liður í innheimtu kröfu, og er hluti þess kostnaðar sem á greiðsluseðlinum er nefnt einunafni “tilkynningar - og greiðslugjald”.
Í gjaldskrá varnaraðila er fjallað um “tilkynningar - og greiðslugjöld” af skuldabréfum. Tilkynningar og greiðslugjöld sundurliðast svo:

“2.2.8. Tilkynningar og greiðslugjald.
2.2.8.1 Kostnaður við hverja greiðslu hjá gjaldkera 490. kr.
2.2.8.2 Kostnaður við hverja greiðslu án útprentunar. 415. kr.
2.2.8.3 Kostnaður við hverja skuldfærslu af reikningi. 190. kr.”

Í greinargerð varnaraðila dagsettri 17. október 2005 vísar varnaraðili til þess að sóknaraðili hafi samþykkt að greiða umkvörtuð gjöld þegar stofnað var til lántökunnar. Sóknaraðili hafi undirritað tvö veðskuldabréf þar sem eftirfarandi komi fram:

Skuldara ber á hverjum gjalddaga að greiða kostnað af innheimtu hverrar greiðslu í samræmi við gjaldskrá [varnaraðila] á hverjum tíma.

Í bréfi sóknaraðila til nefndarinnar, dagsettu 31. október 2005, er vísað til þess að
skilmálar varnaraðila séu takmarkandi og íþyngjandi gagnvart lántakanda. Lántakendur
eigi sér ekki annara kosta völ en að samþykkja óeðlilega og ólögmæta skilmála við lántöku. Sóknaraðili bendir á að slíkir skilmálar þurfi ekki að vera bindandi fyrir aðila og vísar því til stuðnings til 36. gr. samningalaga nr. 7, 1936.
Ákvæði skuldabréfsins er hluti af stöðluðum samningsskilmála sem saminn er einhliða af varnaraðila. Það er mat minnihluta nefndarinnar að ákvæðið sé mjög opið þar sem vísað er til gjaldskrár varnaraðila eins og hún er á hverjum tíma. Þetta veitir varnaraðila opna heimild til að hækka gjaldskrá án þess að takmarkanir séu á því. Kostnaðurinn er ekki sundurgreindur í gjaldskránni og enginn möguleiki fyrir sóknaraðila að meta hvort um raunverulegan kostnað er að ræða hjá varnaraðila. Telur minnihluti nefndarinnar þessa framsetningu ósanngjarna og andstæða góðum viðskiptaháttum.
Meginregla kröfuréttar er, bæði í kaupum og vegna annarra viðskipta, að greiðslustaður peningagreiðslu skuli vera hjá kröfuhafa. Í viðvarandi viðskiptum hafa málin hins vegar þróast þannig að fáir greiða mánaðarlega reikninga á atvinnustöð kröfuhafa heldur nota til þess aðrar leiðir, t.d. fá senda greiðsluseðla eða greiða í gegnum heimabanka. Þessu fylgir kostnaður sem kröfuhafinn innheimtir hjá skuldaranum. Engu að síður hlýtur sá réttur skuldarans enn að vera fyrir hendi að greiða á atvinnustöð kröfuhafa án þess að verða fyrir kostnaði af því enda hafa meginreglur kröfuréttar ekki breyst hvað þetta varðar.
Í málinu sem hér er til umræðu er sóknaraðila veitt afar takmarkað val um með hvaða hætti hann greiðir afborganir sínar af skuldabréfinu. Ljóst er að mun fleiri og ódýrari valkostir eru í stöðunni til að innheimta skuld en að senda viðskiptavinum greiðsluseðla eða skuldfæra beint af reikningi. Sem dæmi um aðra kosti sem eru tæknilega mögulegir til að greiða skuld, auk þess að greiða á atvinnustöð kröfuhafa, má nefna að senda má viðskiptavini reikning með bankanúmeri sem viðskiptavinurinn getur lagt greiðsluna inn á. Einnig er hægt að fá reikning upp í heimabankanum og greiða hann þar án þess að fá greiðsluseðil sendan. Þá þekkist að viðskiptavini sé veittur aðgangur að lokaðri síðu þar sem hann getur skoðað reikninga sína og greitt þá án þess að tengsl séu við Reiknistofu bankanna.
Sóknaraðili heldur því fram að hann hafi greitt afborganir skuldabréfanna á starfsstöð varnaraðila og hefur því ekki verið mótmælt. Það verður því að teljast sannað að sóknaraðili hafi gert allt sem í hans valdi stendur til að forðast að valda sérstökum kostnaði vegna innheimtu. Það að greiða á atvinnustöð varnaraðila er þó ekki valkostur sem varnaraðili býður upp á þar sem samt sem áður er tekið tilkynningar- og greiðslugjald fyrir greiðsluna á sama hátt og hefði sóknaraðili notað greiðsluseðil og skuldfærslu til að greiða afborganir af skuldabréfunum. Þetta verður að telja að stangist á við meginreglur kröfuréttar.
Í lögum um neytendakaup er eins og áður segir mælt fyrir um að seljandi geti ekki til viðbótar kaupverðinu krafist þóknunar fyrir að gefa út og senda reikning. Fallist er á það með meirihluta nefndarinnar að það álitaefni sem hér er til umræðu falli ekki undir lög um neytendakaup. Engu að síður veitir umrædd grein laganna og skýringar með henni mikilvæga vísbendingu um vilja löggjafans. Í skýringum með greininni í frumvarpi til neytendakaupalaga segir m.a.: “Reglan byggist á því að seljandinn eigi ekki að geta krafið neytandann um hærri fjárhæð en sem nemur umsömdu verði söluhlutarins, en eðlilegra þykir að seljandinn beri þennan kostnað fremur en neytandinn. Ákvæðið fjallar ekki um annan kostnað en kostnað við útgáfu og sendingu reiknings, en annar kostnaður eða viðbót við kaupverð getur t.d. verið tengdur sendingu hlutar og verður hans heldur ekki krafist til viðbótar kaupverðinu, nema slíkt eigi sér stoð í samningi eða venju.”
Löggjafinn metur það því svo að í neytendakaupum standi það seljandanum nær að bera kostnaðinn af sendingu reiknings. Minnihluti nefndarinnar telur að eðli málsins leiði til sömu niðurstöðu að því er varðar afborganir af lánum. Um er að ræða viðvarandi viðskiptasamband og er kröfuhafi almennt í betri aðstöðu til að vita hvað næsta afborgun skuli vera há. Eðlilegt er að kröfuhafi komi þeim upplýsingum til skuldara mánaðarlega með því að senda honum reikning án þess að taka gjald fyrir það. Þá telur minnihluti nefndarinnar eðlilegt að upplýsingar um bankareikning fylgi sem nota má til að greiða afborgunina inn á enda vandséð að það valdi kostnaði hjá varnaraðila sem réttlætanlegt er að rukka sérstaklega fyrir.
Í 36. gr. laga nr. 7, 1936 segir: “Samningi má víkja til hliðar í heild eða að hluta, eða breyta, ef það yrði talið ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig” Minnihluta nefndarinnar þykir sú framsetning varnaraðila á umræddu
tilkynningar- og greiðslugjaldi að veita sóknaraðila ekki val um að greiða án kostnaðar auk þess að vísa í gjaldskrá sína í einhliða sömdum skilmála vera bersýnilega ósanngjarna og andstæða góðum viðskiptaháttum. Telur minnihluti nefndarinnar að ekki verði hjá því komist að víkja ákvæðinu í skuldabréfinu til hliðar í heild sinni með vísan til 36. gr. samningalaga nr. 7, 1936. Fellst minnihluti nefndarinnar á kröfur sóknaraðila og skal varnaraðili endurgreiða sóknaraðila þegar greidd tilkynningar- og greiðslugjöld.

Reykjavík, 8. febrúar 2006

Geir Arnar Marelsson         Íris Ösp Ingjaldsdóttir

Dönsk skattyfirvöld heimila Stoðum yfirfærslu samkvæmt íslenskum reglum

Í fyrradag heimiluðu dönsk skattyfirvöld Fasteingarfélaginu Stoðum að færa hlutabréfaeign í móðurfélaginu Fasteignarfélaginu Stoðum yfir í dótturfélagið Stoðir Fasteignir.

Talið var að tilgangurinn væri ekki undanskot frá skatti eða skattsniðganga:

SKAT finder det på baggrund af sagens oplysninger sandsynliggjort, at hovedformålet med omstruktureringen ikke er skatteunddragelse eller -undgåelse. Endvidere ses de objektive betingelser samt grenkravet for grenspaltningen at være opfyldt.

Elsta trixið í bókinni

21. febrúar sl. var í Héraðsdómi Suðurlands kveðinn upp dómur í máli nr. S-486/2007.

Drengur nokkur, með óþekkt heimilisfang í Lúxemborg en til dvalar á Flúðum, velti bíl sínum á Hlöðuvallavegi við Laugarvatnsveg. "Þegar lögreglan kom á vettvang hefði ökumaðurinn staðið við bifreiðina og verið að drekka bjór."Klassískt.

Blóðsýni sem tekið var úr ökumanni eftir slysið sýndi rúmlega tveggja prómilla alkohólmagn, sem er barasta ágætt. Vitni báru því við að þeir hefðu séð "ákærða skríða út úr bifreiðinni" þegar komið var á vettvang og hann hefði "hegðað sér eins og ölvaður maður".

Þá er nefnt í forsendum dómsins að "[s]amkvæmt matsgerð Rannsóknastofu í lyfja- og eiturefnafræðum við Háskóla Íslands var etanólstyrkur í blóði ákærða fallandi þegar blóð- og þvagsýni voru tekin úr honum um einni og hálfri klukkustund eftir að akstri lauk. Svo hefði ekki verið hefði mikil drykkja átt sér stað eftir að akstri lauk." Komið hafði fram fyrir dómi að "það sé alls ekki hægt að ná þessum styrk í þvagi [sem mælt var hjá ákærða] á einum og hálfum klukkutíma".

Fékk ákærði tveggja ára sviptingu ökuréttinda fyrir brotið.

Frádráttur á móti námsstyrk

Úrskurður yfirskattanefndar nr. 314/2007 – Opinber gjöld - frádráttur á móti námsstyrk

Í innsendri leiðréttingarbeiðni á skattframtali kvaðst kærandi hafa gleymt að geta um greidd skólagjöld í greinargerð sem fylgdi hefði skattframtalinu um frádrátt á móti styrk til náms, rannsóknar- eða vísindastarfa. Í úrskurði skattstjóra um málið tók hann fram að styrkir sem málið snérist um væru skattskyldir skv. 2. tölul. A-liðar 7. gr. TSKL. Með leiðréttingarbeiðni sinni hefði kærandi óskað eftir frádrætti á móti styrkjum vegna skólagjalda við Exeterháskóla. Skattstjóri taldi að kostnaður vegna náms sem lyki með prófgráðu væri persónulegur kostnaður sem kæmi ekki til frádráttar.

Yfirskattanefnd féllst á það með kæranda að henni beri frádráttur beins kostnaðar skv. 2. mgr. 30. gr. TSKL frá umræddum styrkjum, sbr. m.a. úrskurðaframkvæmd, enda hafi verið sýnt fram á fullnægjandi gögn því til sönnunar. Var því fallist á frádrátt sem nemur styrkfjárhæðinni.

---

Eftirfarandi leiðbeiningar er að finna á vef RSK:

2.6.4

Frádráttur á móti náms- rannsóknar- og vísindastyrkjum

Reitur 149: Frádráttur á móti náms-, rannsóknar- og vísindastyrkjum. Ef gerð er krafa um frádrátt vegna beins kostnaðar á móti náms-, rannsóknar- eða vísindastyrkjum, skal færa frádráttinn í þennan reit. Frádráttur þessi getur ekki orðið hærri en styrkur sem talinn er til tekna í reit 131 í kafla 2.3. Heimilt er að draga frá kostnað á móti styrknum, þó ekki vexti af skuldum, afföll, gengistöp og fyrningu eigna. Gera skal sundurliðaða grein fyrir þessum kostnaði á sérstöku yfirliti sem fylgja skal framtalinu (sérstakt undirblað á vefframtali sem opnast þegar smellt er á Færa frádrátt). Heildarkostnaður skv. yfirlitinu færist síðan í reit 149. Ekki er heimilt að draga kaupverð tækja, s.s. tölva og tölvubúnaðar, frá styrkjum. Ef um atvinnurekstur er að ræða skal gera grein fyrir tekjum og frádrætti á RSK 4.10 eða RSK 4.11 ef rekstrartekjur eru hærri en 500.000 kr.

Þriðja blaðagrein Líndals

Sigurður svarar vel fyrir sig varðandi Stóra-Þorsteinsmálið:

---

Vísir, 09. feb. 2008 06:00

Dómsmálaráðherra túlkar texta

Björn Bjarnason hefur ítrekað sagt að ég hafi skrifað mig frá því að fjalla um skipan héraðsdómara á Norður- og Austurlandi með því að líkja þeim embættisgjörningi setts dómsmálaráðherra við stjórnarhætti nazista - með slíku gerðu menn sig einfaldlega marklausa og þannig væri komið fyrir mér í þessu máli.

Hver skyldi nú hafa verið þessi samlíking og hvert skyldi hafa verið tilefnið?

Í leiðara Morgunblaðsins 10. janúar 2008 var því andmælt að tilvist dómnefndarinnar samkvæmt 12. gr. laga nr. 15/1998 um dómstóla setti veitingarvaldinu einhver takmörk. Þetta sé einfaldlega rangt, enda komi það hvergi fram í neinum lagatexta (leturbr.: S.L:), nefndin sé að draga til sín vald sem hún hafi ekki.

Við þessi ummæli gerði ég eftirfarandi athugasemd: „Hér skín; í taumlausa vildarhyggju þar sem einungis er áskilið að lög séu sett með formlega réttum hætti og þeim beri að framfygja með valdi hvert svo sem efni þeirra er. Valdboðið er sett í öndvegi; annað látið víkja. Með þetta að leiðarljósi er alræði og geðþótta opnuð leið og eru nær­tækust dæmin frá Þýzkalandi eftir 1930." Hér er lagatextinn allsráðandi, rétt eins og aðrar réttarheimildir séu ekki til.

Þess er nú fyrst að geta að sú vildarhyggja (pósitífismi), að lög séu tæki valdsins hefur löngum sætt gagnrýni lögspekinga, siðspekinga og heimspekinga allt frá miðöldum, en hún sótti á og náði fullum tökum á mönnum á einveldisöld. Reyndar var hún mjög áhrifamikil allt fram yfir miðja 20. öld, enda trúðu menn að fulltrúalýðræðið og réttindaákvæði í stjórnarskrám myndu reisa henni skorður. Þetta reyndist ekki standast svo sem dæmin frá Þýzkalandi sýna - valdataka nazista - og viðhorf réttarheimspekinga eða lögspekinga breyttust, þannig að þeir tóku að gefa meiri gaum en áður grunngildum sem búa að baki réttarskipuninni.

Það birtist síðan í stjórnskipunarlögum og alþjóðasáttmálum með vaxandi áherzlu á mannréttindaákvæði, í almennri löggjöf, ekki sízt á sviði réttarfars og stjórnsýsluréttar og í tíðari skírskotun dómstóla til óskráðra meginreglna laga. Til viðbótar hefur verið lögð vaxandi áherzla en áður að skipta valdi milli stofnana til gagnkvæms aðhalds og þá ekki sízt að styrkja stöðu dómsvaldsins. Allt miðar þetta að því að takmarka vald, enda hefur reynslan sýnt að fulltrúalýðræðið gegni ekki því hlutverki sem skyldi.

Hér á landi hefur verið leitazt við að koma til móts við þá þróun sem lýst hefur verið með stjórnsýslulögum 1993 og stofnun embættis umboðsmanns Alþingis 1987. Með svokölluðum aðskilnaðarlögum 1989 var leitazt við að styrkja sjálfstæði dómsvaldsins og auðvelda dómsmálaráðherra að taka faglega ákvörðun, þannig að hann hefði óháða dómnefnd sér til fulltingis. Þetta er síðan ítrekað í núgildandi dómstólalögunum frá 1998.

Túlkunarhagræðing

Með grein minni 15. janúar sl. freistaði ég að útskýra þessa viðhorfsbreytingu sem meðal annars hefur sett mark sitt á lagasetningu og lagaframkvæmd hér á landi og þar var þróunin í Þýzkalandi nefnd sem einn áhrifaþáttur þeirra umskipta. Þessi breyting hefur greinilega farið framhjá Birni; hann trúir eins og einvaldshöfðingi á valdið og lögin sem tæki þess og samræmi við það er embættisskipan setts dómsmálaráðherra bæði lögleg og siðleg. En því til réttlætingar verður hann að slíta texta úr samhengi og fá þá niðurstöðu að ég hafi líkt dómaraskipan setts dómsmálaráðherra við stjórnarhætti nazista.

Ákvörðun getur verið gagnstæð lögum og góðum siðum, en með því er henni ekki jafnað við ógnarverk nazista. Og til þess að hnykkja á órum sínum vitnar Björn til þingmanns á Evrópuþinginu Daniels Hannans að nafni sem líkti fundarstjórn þingforseta sem vildi takmarka málþóf hans við stjórnlagarof nazista 1933, og var vikið úr þingflokki sínum.

Nú er rétt að menn íhugi hvort það sé sambærilegt að beina slíkum fjölmælum beint til þingforseta sem er að gæta þingskapa, eða nefna þróun í Þýzkalandi eftir 1930 sem einn meðal fleiri orsakaþátta í þeirri viðhorfsbreytingu að réttarheimspekingar hurfu frá gallhörðum vildarrétti að siðferðilegum grunngildum réttarskipunarinnar. Þetta ræða þýzkir lögfræðingar opinskátt án þess að skrifa sig út úr umræðunni eða gera sig marklausa.

Hér er gott dæmi um hvernig maður sem skortir rök reynir að víkja sér undan orðræðu. Jafnframt varpar þetta nokkru ljósi á stjórnmálaumræðu á Íslandi.

Höfundur er lagaprófessor.

---

Fjallað er um málið á Eyjunni.

Pólitískir andstæðingar

Úr Silfri Egils 3. febrúar 2007, tekið af dv.is:

"Egill: Ég ætla að klára þetta. Ég verð að nefna eitt mál. Það er skipun dómara í Norðurlandi eystra. Telurðu að þetta mál hafi skaða flokkinn, Sjálfstæðisflokkinn?

Björn Bjarnason: Mér sýnist nú ekki í sjálfu sér kannanir sýna það. Ég tel í grunninn sé þetta mál deila á milli framkvæmdavaldsins og dómsvaldsins. Í grunninn er það þannig að dómararnir vilja ráða því hverjir eru dómarar og þeir sætta sig illa við að ráðherrar komi að því og þeir eru að finna alls konar formúlur til þess að binda hendur ráðherrans. Stjórnskipunin bara gerir ekki ráð fyrir því. Stjórnskipunin gerir ráð fyrir að þeir geti sagt álit sitt um hæfi en það er ráðherrans að taka ákvörðun og ráðherrann getur haft aðrar upplýsingar heldur en þessi dómnefnd hefur og þegar hann fer inn í ráðuneytið og skoðar málið þá getur hann komið að málinu með öðrum hætti, haft aðrar upplýsingar heldur en nefndin sem segir álit sitt og þess vegna haft mjög skýr rök fyrir sinni niðurstöðu.

Egill: Held ég að mönnum beri saman um að ráðherrann hafi mátt gera þetta en það er spurning síðan hvort að það hafi verið siðlegur gjörningur ...?

Björn Bjarnason: Jú auðvitað var þetta siðlegt og löglegt en menn geta deilt um þetta pólitískt og það hefur verið reynt að deila um þetta pólitískt í einn mánuð. Mig minnir að þetta hafi gerst, hvað 20. desember nú er kominn 3. febrúar.

Egill: Menn eru ekki alveg búnir að gleyma þessu strax.

Björn Bjarnason: 3. febrúar og reynt að halda þessu vakandi allan janúarmánuð í von um að draga úr fylgi Sjálfstæðisflokksins örugglega því að það er ekki ...

Egill: Er þetta bara notað, eitthvað sem er notað til þess að koma höggi á ykkur?

Björn Bjarnason: Mér sýnist að pólitískir andstæðingar okkar hafi gert það. Hvað gerist þegar skoðanakönnun kemur um fylgi flokkanna? Sjálfstæðisflokkurinn eykur fylgi sitt. Þannig að ef við ætlum að ...

Egill: Pétur Hafstein og Sigurður Líndal eru ekki pólitískir andstæðingar Sjálfstæðisflokksins."

Algerlega óþolandi þegar fólk þráast við að gleyma ekki valdníðslu stjórnmálamanna í heilu vikurnar. Það er ekki trúverðugt þegar lögfræðingur eins og Björn túlkar gagnrýni á taumlausan vildarrétt stjórnvalda og líkir við lög 3. ríkisins sem samlíkingu við grimmdarverk nasista. Samlíkinguna er að finna í flestum heimspekiritum þar sem minnst er á kosti og galla vildarréttarkenninga.